Prof. dr hab. Czesław Zgorzelski

(1908-1996)

Profesor zwyczajny (od 1968), od roku 1956 profesor nadzwyczajny KUL, historyk i teoretyk literatury, edytor, członek wielu towarzystw naukowych i literackich – m.in.: Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza, Komisji Historii Literatury PAU w Krakowie, Rady Naukowej Instytutu Badań Literackich (IBL) PAN (1957-1983), Lubelskiego Towarzystwa Naukowego, Towarzystwa Naukowego KUL. Należał do komitetów redakcyjnych wielu przedsięwzięć edytorskich, badawczych oraz serii wydawniczych - m.in. „Dzieł" J. I. Kraszewskiego, serii IBL „Archiwum Literackie”, „Słownika języka Adama Mickiewicza”, „Obrazu literatury polskiej XIX i XX wieku”, „Księgi tysiąclecia katolicyzmu w Polsce”, „Dzieł wszystkich” Adama Mickiewicza.

Urodził się 17 marca 1908 roku w Boryczewie (Nowogródzkie). Studia polonistyczne odbył na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Debiutował w 1930 roku artykułem pt. Sycyna, Czarnolas i Zwoleń w opisach wędrówek po kraju, zamieszczonym w czasopiśmie akademickim  „Alma Mater Vilniensis” (nr 9), którego w latach 1930-1931 był redaktorem. W 1931 roku rozpoczął pracę w bibliotece Seminarium Polonistycznego USB na stanowisku zastępcy asystenta. W 1932 roku uzyskał magisterium. Jako młodszy asystent kontynuował pracę na USB, równocześnie (1932-1934) uczył języka polskiego w Państwowym Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Wilnie, współpracując m.in. z „Przeglądem Powszechnym" (1934-1936), „Słowem" (1934), „Kurierem Wileńskim" (1935-1938). II wojnę światową przeżył w Wilnie, angażując się w działania ruchu oporu (żołnierz Armii Krajowej). W grudniu 1945 roku (po nielegalnym przekroczeniu granicy) dołączył do rodziny, która w ramach tzw. akcji repatriacyjnej przyjechała do Torunia. Podjął pracę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika na stanowisku asystenta w Katedrze Historii Literatury Polskiej. W 1947 roku na podstawie rozprawy pt. Pojęcie „dumy” w polskiej poezji przedromantycznej (promotor prof. Konrad Górski) uzyskał stopień doktora. W marcu 1949 roku został pozbawiony ze względów politycznych asystentury na UMK i przez kilkanaście miesięcy pracował jako redaktor literacki w Wydawnictwie Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. W listopadzie 1950 roku przyjął stanowisko adiunkta na Wydziale Humanistycznym KUL, a miesiąc później został mianowany zastępcą profesora. W latach 1952-1954 był prodziekanem Wydziału Nauk Humanistycznych. Był członkiem komitetów redakcyjnych: „Roczników Humanistycznych" (1953-1978), „Tygodnika Powszechnego" (1956-1996), „Pamiętnika Literackiego", „Zeszytów Naukowych KUL" (1958-1964 i 1976-1980). Dwukrotnie zajmował stanowisko dziekana Wydziału Nauk Humanistycznych KUL (1960-1962, 1966-1968). W 1979 roku otrzymał nagrodę edytorską Polskiego PEN Clubu, w 1982 roku – nagrodę Fundacji A. Jurzykowskiego w Nowym Jorku, w 1989 roku – doroczną nagrodę Funduszu Literatury. W 1993 roku został doktorem honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Odznaczony m.in.: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1973), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1976), medalem za zasługi dla KUL (1983), papieskim Orderem Zakonu św. Grzegorza Wielkiego (1989).

Zainteresowania badawcze skupione wokół historii polskiej literatury romantycznej i jej oświeceniowego pogranicza, ewolucji form i gatunków literackich, edytorstwa.

Jego pierwszą ważną publikacja naukową była rozprawa z 1948 roku O pierwszych balladach Mickiewicza. W roku 1955 wydał książkę poświęconą Adamowi Naruszewiczowi. Do jego najważniejszych dzieł naukowych należą: Drogi rozwoju sztuki lirycznej Juliusza Słowackiego, O sztuce poetyckiej Mickiewicza: próby zbliżeń i uogólnień oraz O lirykach Mickiewicza i Słowackiego: eseje i studia. W roku 1957 wydał monografię Romantyzm w Polsce, a w 1978 tom szkiców historycznoliterackich Od Oświecenia ku Romantyzmowi i współczesności, zaś w 1986 zbiór studiów o liryce religijnej oświecenia i romantyzmu W Tobie jest światłość. Ponadto opracował antologię Ballada polska, której pierwsze wydanie ukazało się w roku 1962. Jego ostatnia głoszona w 1996, a więc w roku śmierci profesora, książka nosi tytuł Przywołane z pamięci i ma charakter wspomnieniowy.

Zmarł 26 sierpnia 1996 roku w Lublinie.